Hoe hoog mag een gebouw zijn en hoe­veel water­com­pen­sa­tie heeft de omge­ving dan nodig? Hoe­veel ver­keer moet een weg aan­kun­nen en wel­ke maat­re­ge­len dem­pen de geluids­hin­der afdoen­de? Over dit soort vra­gen vindt voort­du­rend getouw­trek plaats in volks­ver­te­gen­woor­di­gin­gen en recht­ban­ken. Zij bepa­len wat juri­disch is toe­ge­staan bij benut­ting van de omge­ving en wel­ke bescher­ming ver­plicht is. Dit geeft aan dat benut­ten en bescher­men bot­sen, maar dat hoeft niet zo te zijn.

De maat­re­gel om de maxi­mum­snel­heid te beper­ken van 130 naar 100 past bin­nen het recht dat beschermt tegen scha­de als gevolg van het men­se­lijk han­de­len. Dat het neer­zet­ten van een win­kel­cen­trum ook zorgt voor de bescher­ming van zwak­ke belan­gen, heeft helaas geen plaats in dit den­ken. Toch is langs de A2 in Utrecht al een win­kel­cen­trum als geluids­wal eco­no­misch ren­da­bel gere­a­li­seerd. En in Ede zit een bios­coop in een geluids­wal. Benut­ting van een gebied voor ver­ste­de­lij­king kan ook ruim­te geven aan meer natuur­kwa­li­teit. Zo helpt groen tegen onder meer hit­te, water­over­last, lucht­ver­vui­ling en lawaai. Een snel groei­end aan­tal ver­ge­lijk­ba­re voor­beel­den laat zien hoe benut­ten en bescher­men in elkaar over­lo­pen. Jon­ger zijn idee­ën om gebie­den te benut­ten voor meer natuur en daar­in ruim­te cre­ë­ren voor bij­zon­de­re vor­men van bewo­ning in com­bi­na­tie met loka­le voed­sel­pro­duc­tie. De inkom­sten uit deze com­bi­na­tie hel­pen om de natuur in stand te houden.

Waar­de creëren

Zo kun­nen rode con­tou­ren groen en groe­ne con­tou­ren rood kleu­ren en omge­keerd van­we­ge de eco­no­mi­sche basis die ste­de­lij­ke func­ties kun­nen geven aan natuur­ont­wik­ke­ling. Meer ver­ste­de­lij­king en meer natuur, vra­gen om een eco­no­mi­sche rechts­staat. Uit de tijd raakt een rechts­staat die er enkel is om scha­de bin­nen de per­ken te hou­den. Wel blijft er recht nodig om men­sen de bevoegd­heid te geven tot benut­ting en om de plicht op te leg­gen tot bescher­ming. Met hun pro­jec­ten kun­nen zij ech­ter meer bescher­ming tot stand bren­gen dan ver­eist, waar­bij deze wij­ze van benut­ten eco­no­misch ren­da­bel is. De rechts­staat is er dan niet alleen om scha­de van eco­no­misch han­de­len te beper­ken, maar ook om zoveel waar­de te cre­ë­ren dat veer­kracht ont­staat om scha­de aan te kun­nen. Wat dan ver­an­dert, is het besef dat benut­ten en bescher­men niet hoe­ven te botsen.

Indruk­wek­kend is bij­voor­beeld de snel­le toe­na­me van het aan­tal groe­ne daken. De bete­re benut­ting van het dak bete­kent in de eer­ste plaats dat het lan­ger mee­gaat en min­der onder­houd vergt en dus de bete­re eco­no­mi­sche keu­ze is. Tege­lijk beschermt het tegen onder meer hit­te, water­over­last, lucht­ver­vui­ling, lawaai. Een ander voor­beeld is de snel groei­en­de popu­la­ri­teit van aqua­ther­mie, de ont­trek­king aan opper­vlak­te­wa­ter van warm­te voor gebruik in gebou­wen. Het opper­vlak­te­wa­ter koelt af waar­door de kans op botu­lis­me en blauw­alg afneemt. Deze bescher­ming van water­kwa­li­teit volgt uit benut­ting voor ver­war­ming en kan gezien wor­den als een cadeau voor de hand­ha­ver van water­kwa­li­teit. Deze is anders gedwon­gen tot maat­re­ge­len die veel geld kos­ten en natuur en mili­eu kun­nen schaden.

Divi­dend

Der­ge­lij­ke voor­de­len zijn onder­deel van vijf divi­den­den, eco­no­mi­sche en juri­di­sche voor­de­len van het in elkaar opgaan van benut­ten en beschermen.

1. Pro­ject­di­vi­dend
Veel regen in Ensche­de is een risi­co voor het lager gele­gen Hen­ge­lo. Tus­sen bei­de ste­den is Kristal­bad aan­ge­legd als gebied voor water­op­vang, een maat­re­gel voor kli­maat­adap­ta­tie. Daar­naast is het een water­zui­ve­ring, natuur­ge­bied, plek voor recre­a­tie en een impuls aan de leef­om­ge­vings­kwa­li­teit van bei­de ste­den op een loca­tie die voor­heen bij­zon­der laag van kwa­li­teit was. De vijf doe­len in dit enke­le pro­ject bete­ke­nen bespa­ring op kos­ten voor alle betrok­ken par­tij­en en dat is nog maar de basis van de eco­no­mi­sche en maat­schap­pe­lij­ke busi­ness case. De top is dat diver­se doe­len elkaar ver­ster­ken, de busi­ness case kent meer­de­re mul­ti­pliers: de natuur levert extra capa­ci­teit om water vast te hou­den en om te zui­ve­ren, en de natuur draagt extra bij aan de kwa­li­teit van de recre­a­tie en van de leefomgeving.

2. Hand­ha­vings­di­vi­dend
Als benut­ting leidt tot bescher­ming, dan wordt hand­ha­ving van de wet een­vou­di­ger. Ander voor­beeld naast aqua­ther­mie is een geluids­wal ter hoog­te van Zwol­le die ook dient als nood­dijk. Dit levert de hand­ha­ver van geluids­kwa­li­teit een extra inves­teer­der op voor deze maatregel.

3. Min­der conflictdividend
Op het dak van de Gaas­per­dam­mer­tun­nel komt een park dat de Bijl­mer beter ver­bindt met de rest van Amster­dam. Dit betaalt zich niet alleen uit in meer draag­vlak voor pro­jec­ten, maar ook in meer snel­heid van rea­li­sa­tie, waar­door een pro­ject eer­der gaat renderen.

4. Inhouds­di­vi­dend
Er is nog een moge­lijk­heid waar­om pro­ce­du­res snel­ler kun­nen gaan ver­lo­pen. Rond het Kristal­bad en de Gaas­per­dam­mer­tun­nel kan nog voor­dat de sta­ke­hol­ders daar­aan te pas komen al ver­bin­ding plaats­vin­den op inhoud. Belan­gen komen enigs­zins los van hun ver­te­gen­woor­di­gers te staan, omdat behar­ti­ging hier­van al gebeurt door het pro­ject. Dit scheelt tijd en ook dat is dividend.

5. Gebruiks­ruim­te­di­vi­dend
Als benut­ting leidt tot een hoger niveau van bescher­ming van belan­gen, dan kan een gemeen­te dat niveau als nieu­we onder­grens nemen. Denk aan groe­ne daken die hel­pen om geluid te dem­pen. De buurt wordt stil­ler en de gemeen­te kan regels stel­len om dit nieu­we niveau van stil­te te waar­bor­gen. Kort­om, er komen ande­re regels die een bete­re bescher­ming bete­ke­nen. Ook kan de gemeen­te meer uit­stoot van deci­bels toe­staan, omdat door de extra geluid­we­ring de eer­der toe­ge­sta­ne geluid­over­last hier­mee niet wordt over­schre­den. De slim­me­re benut­ting bete­kent winst op de ver­de­ling van gebruiksruimte.

Con­clu­sie

Groe­ne daken, het Kristal­bad en de Gaas­per­dam­mer­tun­nel zijn drie voor­beel­den van pro­jec­ten die rood en groen kleu­ren en waar benut­ten en bescher­men in elkaar opgaan. Zij laten zien dat er een ande­re rechts­staat is waar­in benut­ten en bescher­men niet alleen kun­nen bot­sen, maar elkaar ook kun­nen ver­ster­ken. Ook laten deze pro­jec­ten zien wat de divi­den­den zijn, eco­no­misch en juri­disch. Opval­lend is hoe goed de Omge­vings­wet hier­op aan­sluit. Met name de arti­ke­len 1.3 en 4.2 stu­ren aan op een wij­ze van gebieds­ont­wik­ke­ling waar­in tal van func­ties inte­gre­ren, zoals de weg, het park en het wonen rond de Gaas­per­dam­mer­tun­nel. Bin­nen en tus­sen rode en groe­ne con­tou­ren vindt inte­gra­tie plaats. Hier­door kan ver­ste­de­lij­king een eco­no­mi­sche basis geven aan de ont­wik­ke­ling van meer natuur, die weer bescher­ming geeft aan men­sen in ver­ste­de­lijk­te gebieden.

Dit arti­kel is ver­sche­nen in Tijd­schrift Mili­eu, april 2020, The­ma­num­mer: GROEN & ROOD