‘Ja, mits’ als brug tussen con­flicterende belangen

Geplaatst op 14 feb­ru­ari 2020

‘We moeten inte­graal werken’ en ‘We willen van een houd­ing van ‘nee, ten­z­ij’ naar een houd­ing van ‘ja, mits’. Hoort of ziet u deze uit­sprak­en ook geregeld in een over­legruimte, bij de koffieau­tomaat of in belei­dsstukken, als het over de Omgev­ingswet gaat? En weet u dan meteen wat u te doen staat? Roel Sille­vis Smitt ver­won­dert zich over het gemak waarmee we dergelijke stellin­gen poneren en vraagt zich af of we wel alle­maal het­zelfde bedoe­len. Hij sprak erover met ver­schil­lende beroeps­matig betrokke­nen. In een eerder artikel (‘Het gaat om de manier van werken, niet zozeer om de uitkomst’, ROm 10, okto­ber 2019) besprak hij het woord ‘inte­graal’ en de ver­schil­lende invullin­gen die de prak­tijk aan dit woord kan geven. In deze aflev­er­ing buigt hij zich over ‘ja, mits’, wat we daar pre­cies mee bedoe­len en of dat – net als inte­graal werken – meer een werk­wi­jze van mensen is dan de inhoud van een regel.

Een boom mag gekapt wor­den mits dat buiten het broed­seizoen gebeurt (‘ja, mits’). Een boom mag niet gekapt wor­den ten­z­ij dat buiten het broed­seizoen gebeurt (‘nee, ten­z­ij’). Twee ander­slu­idende regels met het­zelfde resul­taat: bomen kap­pen buiten het broed­seizoen. Het maakt voor het resul­taat niet uit of een over­heid een regel stelt dat een ini­ti­atief toeges­taan is, mits aan bepaalde voor­waar­den voldaan wordt, of dat de regel luidt dat iets niet mag, ten­z­ij aan die voor­waar­den wordt voldaan. Dat is ook één van de gemeen­schap­pelijke con­clusies van mijn gesprekspart­ners. Daan Korsse, advo­caat bij Van der Feltz advo­cat­en, zegt het als vol­gt: ‘In juridis­che zin kun je geen schei­d­ing aan­bren­gen tussen ‘ja, mits’ en ‘nee, ten­z­ij’.’ Wat is dan wel het onder­schei­dende van ‘ja, mits’? Ik kwam met mijn gesprekspart­ners con­creet op twee inter­pre­taties van de term.

Helpen van initiatiefnemers

Veel voorkomende asso­ci­aties van mijn gesprekspart­ners met de term ‘ja, mits’ zijn open grond­houd­ing, faciliteren en mee­denken. Dat lijken woor­den die gaan over het con­tact met ini­ti­atiefne­mers. Paul Pest­man, pro­jectlei­der Omgev­ingswet bij het Min­is­terie van Bin­nen­landse Zak­en en Koninkrijk­sre­laties, stelt: ‘Het is meer een houd­ing dan een regel.’ Als een bewon­er met een idee komt om in een bepaald gebied een wind­park te realis­eren, dan kun­nen ambtenaren gaan mee­denken op welke plekken dat het beste kan, bijvoor­beeld van­wege natu­ur­regel­gev­ing of van­wege de bescherming van nabi­jgele­gen wonin­gen. Of ze kun­nen helpen om belanghebben­den in een voor­fase te iden­ti­fi­ceren en te betrekken, zodat eventuele bezwaren zo vroeg mogelijk op tafel komen. Pest­man: ‘Trek een col­le­ga van een andere afdel­ing erbij, of het water­schap. Dat kun je niet in een regel van­gen.’ In deze betekenis­sen gaat ‘ja, mits’ dus vooral om het helpen realis­eren van ini­ti­atieven en het ver­lenen van ver­gun­nin­gen. Ik denk dat we deze beteke­nis van de term in de prak­tijk meestal bedoelen.

‘Je vraagt iets van de samen­lev­ing, dus dan moet je een open houd­ing hebben bij initiatieven’

Karin Nom­den en Kit­ty Hen­der­son van Gemeente Schouwen-Duiv­­e­­land geven aan dat ze ‘ja, mits’ een logis­che houd­ing voor een over­heid vin­den. Een over­heid weet en kan niet alles, maar heeft de samen­lev­ing nodig om ambities te realis­eren. Nom­den: ‘Als je als gemeente zegt dat een aan­tal din­gen belan­grijk is en dat je een aan­tal doe­len wilt realis­eren, maar tegelijk­er­ti­jd toegeeft dat je dat niet alleen kunt realis­eren, dan past daar geen ‘nee, tenzij’-houding bij. Je vraagt iets van de samen­lev­ing, dus dan moet je een open houd­ing hebben bij ini­ti­atieven. Dat kan niet anders. Anders komt er ook nie­mand meer!’

De Omgev­ingswet stim­uleert deze houd­ing van over­he­den, maar dwingt die niet af. Daan Korsse: ‘Dit veran­dert de Omgev­ingswet op zichzelf niet. Daar moet in de prak­tijk echt werk van wor­den gemaakt.’ Dit wordt door de andere gesprekspart­ners herk­end. De regels van de Omgev­ingswet bieden over­he­den wel de ruimte om die houd­ing aan te nemen. Nicole Fikke trekt een mooie vergelijk­ing tussen die houd­ing van over­he­den met de afweg­ingsruimte die de Omgev­ingswet biedt: ‘Het zit in het doorgeven van ruimte om afweg­in­gen te mak­en. Die geven we als het Rijk aan decen­trale over­he­den, maar we verwacht­en dan wel van andere over­he­den dat zij die ruimte ook aan burg­ers geven.’ Adviseur Erik Viss­er (AT Osborne) stelt dat ambtenaren dan wel op een nieuwe manier moeten dur­ven denken en han­de­len. Ze moeten niet alleen op een juridis­che manier naar besluitvorm­ing kijken, met het afvinken van vereis­ten. Ze moeten ook cre­atief zijn en kijken hoe een ini­ti­atief of opgave is te realis­eren. ‘Ja, mits’ gaat al met al om het helpen van de samen­lev­ing met het realis­eren van haar plannen.

Combineren van beleidsbelangen

Mijn gesprekspart­ners inter­preteren de term alle­maal ook nog op een meer belei­ds­matige manier. Dan kijken ze niet naar de houd­ing bij ini­ti­atieven, maar naar vor­men van beleid en de uitwerk­ing daar­van in nor­men. Ook daarin kan een over­heid een houd­ing van ‘ja, mits’ aan­nemen. Over­he­den zijn er dan op gericht om ini­ti­atieven mogelijk te mak­en door niet al te gede­tailleerde regels te for­muleren, om belan­gen te bescher­men (zoals van het milieu en van bewon­ers) én om opgaven te realis­eren. Erik Viss­er: ‘Richt je de regels pri­mair bescher­mend in en ver­bied je aller­lei zak­en, of begin je bij de opgave en kijk je dan wat nodig is om die te realis­eren en tegelijk­er­ti­jd een gebied te bescher­men. Dan kom je vaak op veel meer mogelijkhe­den.’ In het een­voudi­ge voor­beeld van bomen bescher­men: wordt de uitein­delijke regel ‘geen boom mag gekapt wor­den’, of wor­den voor­waar­den aan deze regel toegevoegd waar­door toch een won­ing gebouwd kan wor­den op de plek van een boom?

“Belan­gen bescher­men én opgaven realis­eren, het kán”

Ik zie ‘ja, mits’ in deze beteke­nis als de brug tussen con­flicterende belan­gen. Vanu­it het ene belang (vogels bescher­men) zou een regel kap­pen kun­nen ver­bieden, maar vanu­it een ander belang (een won­ing bouwen) is het gewenst dat er toch wordt gekapt. Dan kan een over­heid gaan kijken of dat is te com­bineren, bijvoor­beeld door te stim­uleren dat het kap­pen buiten het broed­seizoen gebeurt. Het resul­taat: vogels bescher­md, boom gekapt en ruimte voor een won­ing. Een houd­ing van ‘ja, mits’ bij het vor­men van beleid en regels stim­uleert over­he­den om dat soort com­bi­naties van bescher­men en benut­ten van de leefomgev­ing te zoeken.

‘Ja, mits … en bovendien?’

Het ver­schil tussen ‘nee, ten­z­ij’ en ‘ja, mits’ zal je dus niet zo snel in een indi­vidu­ele regel of ver­gun­ning zien, maar wel in het pro­ces daar naar­toe: het pro­ces van belei­dsvorm­ing én beo­ordel­ing van aan­vra­gen waarin over­heid en markt elka­ar helpen om kansen te pakken.

In de gesprekken kwam het niet expli­ci­et aan bod, maar vaak zie ik in de prak­tijk dat over­he­den nog een stap­je verder dur­ven te gaan dan het helpen van een ini­ti­atiefne­mer. Als iemand bijvoor­beeld een school wil ren­ov­eren, dan moet hij zich aan regels houden. De over­heid kan dan mee­denken hoe dit het beste kan (‘ja, mits’). Kop­pelt een over­heid aan het toes­taan van het ini­ti­atief bijvoor­beeld meteen het realis­eren van een deel van haar eigen duurza­amhei­d­sop­gave, dan ontstaat een kans om eigen beleid te realis­eren. Miss­chien kan de school wel door extra investerin­gen van over­hei­d­sz­i­jde kli­maat­neu­traal wor­den, of kun­nen groen­voorzienin­gen wor­den aan­gelegd. We gaan nog voor inwerk­ingtred­ing van de Omgev­ingswet vaak al veel verder dan ‘ja, mits’. Op naar ‘ja, mits… en bovendien’?

In dit tweeluik heb ik niet willen beto­gen dat mensen ter­men als ‘inte­graal’ en ‘ja, mits’ niet meer zouden moeten gebruiken. Ik betrap me er zelf ook weleens op dat ik die woor­den gebruik. Is dat erg? Ik denk het niet. Sterk­er nog, het is heel fijn en effi­ciënt om af en toe dat soort con­tainer­be­grip­pen te gebruiken, in plaats van om de hete brij heen te draaien. Maar ik vind dat ik dan wel duidelijk moet mak­en welke beteke­nis ik bedoel. Gaat het mij bij een houd­ing van ‘ja, mits’ om het mak­en van beleid en het uitwerken daar­van in nor­men, of om het con­tact met een ini­ti­atiefne­mer? Dat maakt nogal wat uit, ter­wi­jl voor een gesprekspart­ner niet alti­jd duidelijk hoeft te zijn welke beteke­nis wordt bedoeld. Stel zelf maar eens de vra­gen ‘over welke vorm hebben we het?’ en ‘wat betekent dat voor ons?’. Dat lev­ert vast een mooi gesprek op, en hopelijk ook een ver­rijk­ing van inzicht­en. Pre­cies het stellen van die vra­gen leverde mij in ieder geval erg leuke en inter­es­sante gesprekken op met mijn vier gesprekspartners.

Samen mak­en we het Omgev­ingswet­jar­gon begrijpelijker!

Dit artikel is ook gepub­liceerd in RO Mag­a­zine (15 januari)

Deel deze pagina via

Ook interessant